Dlaczego rury z ciepłą wodą trzeszczą przy nagrzewaniu i jak kompensować wydłużenie termiczne

Trzaski, pstryknięcia i skrzypienie dochodzące ze ścian albo z sufitu, gdy w domu ktoś odkręci ciepłą wodę lub gdy rusza ogrzewanie. Dźwięki potrafią być na tyle głośne, że budzą domowników w nocy. Najczęściej nie oznaczają awarii, tylko to, że rury wydłużają się pod wpływem temperatury, a instalacja nie ma możliwości swobodnej pracy. Ten sam mechanizm, który powoduje hałas, może jednak z czasem prowadzić do uszkodzeń złączek i przecieków, dlatego warto go zrozumieć.

• Dowiesz się, o ile wydłużają się rury z różnych materiałów przy nagrzewaniu.
• Poznasz przyczyny trzasków i skrzypienia w instalacji ciepłej wody i ogrzewania.
• Sprawdzisz, czym są punkty stałe, punkty przesuwne i ramiona kompensacyjne.
• Zobaczysz, jak wyciszyć istniejącą instalację bez jej przebudowy.

Hałas w instalacji może mieć też inne przyczyny, na przykład powietrze w obiegu grzewczym, zbyt wysokie ciśnienie wody czy uderzenia hydrauliczne przy szybkim zamykaniu zaworów. Ten tekst dotyczy dźwięków związanych z ruchem rur podczas zmian temperatury.

O ile wydłuża się rura

Każdy materiał zwiększa swoje wymiary, gdy się nagrzewa. W przypadku rur instalacyjnych najważniejsza jest zmiana długości. Jej wielkość zależy od materiału, długości odcinka i różnicy temperatur.

Materiał rury	Orientacyjny współczynnik	Wydłużenie 10 m przy wzroście temperatury o 50 stopni
Stal	około 0,012 mm na metr i stopień	około 6 mm
Miedź	około 0,017 mm na metr i stopień	około 8,5 mm
Rura wielowarstwowa z aluminium	około 0,025 mm na metr i stopień	około 12,5 mm
Polipropylen stabilizowany	około 0,03 do 0,05 mm na metr i stopień	około 15 do 25 mm
Polipropylen niestabilizowany, PEX	około 0,15 do 0,2 mm na metr i stopień	około 75 do 100 mm

Wartości są orientacyjne, dokładne dane podają producenci systemów. Widać jednak wyraźnie, że rury z tworzyw bez wkładki stabilizującej wydłużają się kilkukrotnie bardziej niż metalowe. Właśnie dlatego do ciepłej wody i ogrzewania w wersji natynkowej stosuje się rury stabilizowane.

Skąd biorą się trzaski

Wydłużająca się rura musi się gdzieś przesunąć. Jeśli coś ją blokuje, naprężenie narasta, aż w pewnym momencie rura skokowo pokonuje opór. Słychać wtedy charakterystyczne pstryknięcie. Najczęstsze miejsca, w których to się dzieje:

• obejmy dociśnięte zbyt mocno, w których rura nie może się przesuwać,
• przejścia przez ściany i stropy wykonane bez tulei ochronnej, gdzie rura ociera o mur lub beton,
• długie proste odcinki bez zmiany kierunku, które nie mają gdzie oddać wydłużenia,
• rury zatopione w tynku lub wylewce bez otuliny, które przy każdym ruchu ocierają o twarde podłoże,
• kontakt rur ze sobą lub z innymi elementami, na przykład z profilami zabudowy.

Podobne dźwięki wydają też grzejniki, gdy rozgrzewające się podejścia przesuwają je na wieszakach. Ten przypadek opisuje artykuł o tym, dlaczego grzejnik wydaje stukające dźwięki podczas ogrzewania.

Jak kompensuje się wydłużenia

Punkty stałe i przesuwne

W prawidłowo wykonanej instalacji część uchwytów to punkty stałe, które blokują rurę w jednym miejscu, a pozostałe to punkty przesuwne, które ją podtrzymują, ale pozwalają przesuwać się wzdłużnie. Dzięki temu wydłużenie kierowane jest w zaplanowanym kierunku, a nie rozkłada się przypadkowo na całej długości.

Ramiona kompensacyjne

Najprostszym sposobem przejęcia wydłużenia jest zmiana kierunku przewodu. Odcinek rury za kolanem, nazywany ramieniem kompensacyjnym, wygina się nieznacznie i przejmuje ruch. Jego wymaganą długość oblicza się według wytycznych producenta systemu. Przy długich odcinkach stosuje się kompensatory w kształcie litery U albo kompensatory mieszkowe.

Otulina i tuleje

Rury prowadzone w bruzdach i wylewkach powinny być owinięte otuliną, która pozwala im pracować. Przy przejściach przez przegrody stosuje się tuleje ochronne o większej średnicy niż rura, a przestrzeń między nimi wypełnia się elastycznym materiałem. Dobór otulin opisuje poradnik o tym, jak dobrać odpowiednią otulinę dla instalacji hydraulicznych i grzewczych.

Cyrkulacja ciepłej wody

W domach z pompą cyrkulacyjną rury ciepłej wody są stale ciepłe, więc zmiany temperatury są mniejsze, a trzaski rzadsze. Problem pojawia się wtedy, gdy cyrkulacja pracuje według harmonogramu. Rano, po kilku godzinach przerwy, gorąca woda nagle wypełnia wychłodzone rury i cała instalacja wydłuża się w krótkim czasie. Jeśli dźwięki słychać głównie o stałych porach, warto sprawdzić ustawienia programatora pompy i ewentualnie wydłużyć czas jej pracy albo obniżyć temperaturę wody krążącej w obiegu.

Jak wyciszyć istniejącą instalację

1. Zlokalizuj źródło dźwięku. Najlepiej robić to we dwie osoby: jedna odkręca ciepłą wodę, druga nasłuchuje przy ścianach, w piwnicy i przy pionach.
2. Sprawdź obejmy w dostępnych miejscach. Jeśli są metalowe, bez wkładki, wymień je na obejmy z gumową wkładką tłumiącą.
3. Poluzuj obejmy, które mają pełnić rolę punktów przesuwnych, tak by rura mogła się w nich przesuwać.
4. Przy przejściach przez stropy i ściany usuń sztywne wypełnienie i zastosuj elastyczną masę lub tuleję.
5. Rozważ obniżenie temperatury wody, jeśli jest ustawiona wyżej, niż to potrzebne. Mniejsza różnica temperatur oznacza mniejsze wydłużenia.

Obejmy z wkładkami tłumiącymi, uchwyty przesuwne i elementy do budowy punktów stałych znajdziesz w kategorii systemy mocowania rur. Przy wymianie mocowań zachowaj rozstaw zalecany przez producenta rur, bo rury z tworzyw wymagają gęstszego podparcia niż stalowe.

Jeśli trzaski pojawiają się w miejscach całkowicie niedostępnych, a z czasem pojawiają się na ścianach rysy lub zawilgocenia, nie odkładaj diagnozy. Długotrwałe naprężenia mogą uszkodzić złączki, a przeciek w ścianie jest znacznie trudniejszy do usunięcia niż hałas.